«Шахмат тактасындагы» кандуу соода жана белгисиздик босогосу

2026-жылдын январь айы Украинадагы согуштун тарыхында жаңы, эң табышмактуу жана кооптуу баракты ачты. Дʏйнɵ коомчулугу 1400 кʏндɵн ашык убакыттан бери уланып жаткан бул жаңжалдын жɵн гана «жеңиш» же «жеңилʏʏ» менен бʏтпɵй турганын биротоло тʏшʏндʏ. Бул — эски дʏйнɵлʏк системанын урандыларында жаңы, аёосуз тартиптин орношу. Эгер кимдир бирɵɵ бул согушту эки гана ɵлкɵнʏн кагылышуусу десе, ал ɵтɵ жаңылышат. Бʏгʏнкʏ кʏндɵгʏ негизги интрига фронттогу чабуулдарда эмес, Вашингтон, Москва жана Пекиндин ортосундагы жашыруун байланыштарда, кɵшɵгɵ артындагы кандуу соодалашууларда жатат.

Фронттогу «ɵлʏк чекит»: Покровск жана Купянск эмнени жашырууда?

2026-жылдын 15-январына карата фронт сызыгында сыртынан караганда бир аз «тынчтык» ɵкʏм сʏргɵндɵй сезилет. Бирок бул тынчтык — алдамчы жана ɵтɵ кооптуу. Покровск багытында орус армиясы акыркы аптада артиллериялык чабуулдарды кескин азайтып, бирок «акылдуу» дрондордун санын ʏч эсеге кɵбɵйттʏ. Бул ресурстардын тʏгɵнʏшʏ эмес, тескерисинче, чоң чабуулдун алдындагы «инвентаризация» жана кʏч топтоо экени айдан ачык.

Купянск тарапта болсо Украинанын куралдуу кʏчтɵрʏ (УКК) терең коргонууга ɵтʏп, Оскол дарыясынын жээгинде заманбап мина талааларын тʏзʏʏдɵ. Бирок фронттун бул тилкесиндеги эң чоң жана табышмактуу факт — эки тарап тең бири-биринин логистикалык тʏйʏндɵрʏнɵ атайылап сокку урбай жатканында. Бул аскердик эксперттер арасында «кɵшɵгɵ артында локалдык келишимдер жʏрʏп жаткан жокпу?» деген шектенʏʏнʏ жаратты.

Январдын аяздуу кʏндɵрʏ фронттогу кырдаалды «стратегиялык пат» абалына алып келди. Россия Сумы жана Покровск багыттарында «миң жолу тилʏʏ» тактикасын колдонуп, кичинекей айылдар ʏчʏн миңдеген адамдын ɵмʏрʏн курмандыкка чалууда. Украина болсо Батыштын алыска атуучу ракеталары жана «акылдуу» дрондору менен Россиянын ички аймактарын — мунай базаларынан тартып, аскердик заводдоруна чейин — отко ороп жатат. Бирок башкы маселе аймактарда эмес, «ким биринчи сынат?» деген суроодо турат. Москва согушту «тʏбɵлʏк» режимге ɵткɵрʏп, Батыштын чыдамын тʏгɵтʏʏнʏ кɵздɵсɵ, Киев согушту Россиянын ар бир ʏйʏнɵ алып келʏʏ аркылуу Кремл ички туруктуулугун солкулдатууну ойлоп жатат. Бул — ресурстардын эмес, нервдердин согушу.

Кɵшɵгɵ артындагы «Чоң келишим»

Акыркы кʏндɵрʏ дʏйнɵлʏк басылмалар, мейли ал кадыр-барктуу New York Times болсун же жашыруун Telegram-каналдар болсун, Вашингтон менен Москванын ортосундагы тʏз байланыштар тууралуу жаза башташты. Маселенин талылуу жери мына ушунда: азыркы тапта Украинанын чек аралары эмес, «таасир этʏʏ чɵйрɵлɵрʏ» соодаланып жаткан жокпу? Эл аралык эксперттердин арасында «Корея сценарийи» (ɵлкɵнʏ экиге бɵлʏʏ) же «Финляндия варианты» тууралуу кептер кайрадан жанданды.

Бʏгʏнкʏ кʏндɵгʏ эң коркунучтуу чындык — дʏйнɵлʏк державалардын «жашыруун карталарында». Стамбулдагы бейрасмий жолугушууларда Вашингтон менен Москванын ɵкʏлдɵрʏ Украинанын чек араларын 1991-жылдагы эмес, «иш жʏзʏндɵгʏ» (status quo) абалында тоңдурууну талкуулап жатканы тууралуу имиштер чындыкка жакындап калды. Эгер бул ишке ашса, анда БУУнун Уставы жана эл аралык укук принциптери расмий тʏрдɵ «ɵлʏк» деп табылат. Бул — кʏчтʏʏ мамлекет алсызыраак кошунасынын аймагын тартып алып, аны дʏйнɵлʏк коомчулукка моюн сундура алат деген жаңы, аёосуз эреженин орношу. Мындай шартта «тынчтык» деген сɵз ɵзʏнʏн баштапкы маанисин жоготуп, жɵн гана ири оюнчулардын кызыкчылыгына айланат.

Дрондор доору жана адам ɵмʏрʏнʏн арзан баасы

2026-жылдын согушу — бул роботтордун согушу. Жасалма интеллект башкарган дрондор тобу (swarm drones) азыр кадимки артиллерияны толугу менен алмаштырып койду. Январь айындагы негизги технологиялык факт — Россиянын «Орешник» ракеталык системасын экинчи ирет колдонууга даярдыгы тууралуу чалгындоо маалыматтары. Бул курал — Батыштын «кызыл сызыктарын» жок кылуучу жана бʏтʏндɵй Европаны психологиялык барымтага алуучу курал.

Ал эми Украина тараптан жооп катары «Паляница» дрон-ракеталарынын жаңы мууну колдонула баштады. Алар жасалма интеллекттин жардамы менен Россиянын ПВО системаларын айланып ɵтʏп, Россиянын экономикалык жʏрɵгʏнɵ — энергетикасына жана аскердик складдарына сокку урууда. Бул — согуштун «адамсыз» фазага ɵткɵнʏнʏн далили. Бирок бул заманбаптыктын артында эң эски жана эң коркунучтуу нерсе турат — адам ɵмʏрʏнʏн нарксыздыгы. Эки тарап тең мобилизациянын жаңы толкундарын жашыруун ɵткɵрʏп, фронттогу «ɵлʏк чекиттерге» миңдеген жаш ɵмʏрлɵрдʏ жɵнɵтʏʏнʏ улантууда. Бул дуэлде «жеңʏʏчʏ» болбойт, болгону кимиси «азыраак кыйраганы» гана калат.

«Тайм-аут» же чекит?

Бул жылдын жазында биз «улуу тыныгуунун» кʏбɵсʏ болушубуз мʏмкʏн. Бирок бул чыныгы тынчтык болобу? Кɵптɵгɵн аналитиктердин пикиринде, бул болгону 2-3 жылга созулган «дем алып алуу» тыныгуусу болушу ыктымал. Россия ɵзʏнʏн экономикасын 100% согуштук рельске койду, ал эми Батыш Украинага берилʏʏчʏ жардамды «тамчылатып» гана калтырды. Бул — Украинаны жеңишке эмес, сʏйлɵшʏʏгɵ мажбурлоо тактикасы эмеспи?

2026-жылдын жазы тарыхта «Украинанын аягы» же «Россиянын кулашы» катары эмес, эл аралык укук принциптеринин биротоло кɵмʏлʏшʏ катары жазылып калышы мʏмкʏн. Покровск менен Купянсктын аяздуу талааларында бʏгʏн адамдар гана эмес, ɵткɵн кылымдын баалуулуктары, гуманизм жана адилеттʏʏлʏк идеялары да ɵлʏп жатат. Январдын ортосундагы фронттогу «тʏшʏнʏксʏз» тынчтыктын артында кандай бороон жашырылган? Биз сезип жаткан коркунучтуу чындык ушунда: дʏйнɵ адилеттʏʏлʏктɵн эмес, тынчтыктын эң «арзан» жана ыңгайлуу вариантынан ʏмʏт кылып калды.

Учурда согуш талаасындагы ар бир чарчы метр жер — бул келечектеги келишимдеги маанилʏʏ пункт. Ошондуктан январдын суугунда тɵгʏлгɵн кандын баасы саясий картада абдан кымбат. Биз жаңы дʏйнɵлʏк тартиптин тɵрɵлʏшʏнɵ кʏбɵ болуп жатабыз, ал жерде эл аралык укук эмес, «кʏчтʏʏ болсоң — сеники туура» деген катаал эреже иштеп жатат. Бул согуштун жарасы ондогон жылдарга созулат. Покровсктун чаңы, Купянсктын музу жана «Орешниктин» каары — бул жɵн гана согуштун эпизоддору эмес, бул биз жашап жаткан жаңы, катаал дʏйнɵнʏн символдору.

Бороон алдындагы тынчтык

Бул кандуу «шахмат талаасында» кийинки кадамды ким жасайт жана ал кадам бизди кайда алып барат? Биз ачык айтылбаган, бирок баары сезип жаткан коркунучтуу чындыктын босогосунда турабыз. Тынчтыкка карай жол кан менен сугарылган, бирок ал жолдун аягында биз кʏткɵн адилеттʏʏлʏк барбы же жɵн гана убактылуу берилген «тайм-аутпу»?

Бул суроого жоопту 2026-жылдын жазы берет. Ал эми азырынча, фронттогу «ɵлʏк чекитте» адамдар ɵлʏп, ал эми жогорку кабинеттерде тагдырлар соодаланып жатат. Эл аралык укуктун тагдыры бычак мизинде турат, ал эми дʏйнɵ демин ичине катып, бул шахмат оюнунун кийинки партиясын кʏтʏʏдɵ. Кимдир бирɵɵнʏн тагдыры ʏнсʏз макулдашуу менен курмандыкка чалындыбы? Бул суроонун жообу тарыхтын эң ачуу барагы болуп калышы толук ыктымал.

Айнура Валижанова